Çocukluk Çağı Enürezisi (Alt Islatma) ve Dikkat Süreçleri: Klinik Bulgular ve Olası Mekanizmalar

Enürezis Nedir?

Enürezis, 5 yaşından sonra tekrarlayan idrar kaçırma davranışıdır ve genellikle geceleri (enürezis nokturna) görülür. Organik nedenler dışlandıktan sonra, davranışın çoğu nörogelişimsel, genetik veya duygusal faktörlerle ilişkili olduğu düşünülür. Toplumda %10’a kadar görülebilir ve erkek çocuklarda daha yaygındır (Khazaie et al., 2018).

Çocuğa ve Aileye Etkileri

Enürezis, çocukta yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda benlik saygısı, öz yeterlilik ve sosyal ilişkiler üzerinde derin etkiler yaratabilir. Aileler genellikle bu durumu yanlış anlar; cezalandırma, utandırma veya “tembellik” yakıştırmaları tabloyu ağırlaştırabilir. Süregelen durumlarda çocuklarda kaygı bozuklukları, içselleştirilmiş suçluluk ve ebeveyn-çocuk ilişkilerinde gerginlik gelişebilir (Shreeram et al., 2009).

Olası Nedenler

• Nörogelişimsel gecikme: Mesane kontrolüyle ilgili beyin bölgelerinin olgunlaşması gecikir.

• Genetik yatkınlık: Aile öyküsü varsa risk %40-50 oranında artar.

• Psikososyal etkenler: Stres, boşanma, kardeş doğumu gibi durumlar geçici enürezisi tetikleyebilir.

• Uykuda uyarılma eşiği: Bazı çocuklar mesane doluluğuna rağmen uyanamazlar.

  
  

Dikkat Süreçleri ile Enürezis Arasındaki İlişki

Son yıllarda yapılan araştırmalar, dikkat süreçleri ve enürezisin güçlü biçimde birbiriyle ilişkili olduğunu göstermektedir. Yani alt ıslatma, yalnızca fizyolojik bir sorun değil; dikkat, dürtü kontrolü ve uyarılma süreçlerindeki nörogelişimsel farklılıkların da bir yansıması olabilir.

• DEHB’li çocuklarda enürezis görülme oranı %28–40 arasında değişmektedir — bu oran sağlıklı çocuklara göre 2–3 kat daha yüksektir (Abd-Elmoneim, 2020).

• Enürezis tanısı alan çocuklarda da DEHB sıklığı %30–40 civarındadır (Khazaie et al., 2018).

• Bu birliktelik özellikle erkek çocuklarda, gece enürezisi formunda ve karma tip DEHB’de daha belirgindir (Park et al., 2013).,

  
  

DEHB ve Enürezis Arasındaki Olası Nörobiyolojik Mekanizmalar

1. Beyin Gelişiminde Gecikme ve Sinirsel Olgunlaşma

Her iki bozuklukta da beynin olgunlaşmasıyla ilişkili bölgelerde gecikmiş gelişim saptanmıştır.

• DEHB’de frontal korteks, bazal ganglion ve serebellum bölgelerinde sinaptik olgunlaşmanın geciktiği gösterilmiştir.

• Enüreziste ise pons, parietal korteks ve frontal lob arasındaki iletişimde yavaşlama bildirilmiştir (Medical News Today, 2022).

Bu paralel gecikmeler, beynin hem dikkat kontrolünü hem de mesane kontrolünü etkileyebilir.

 2. Dürtüsellik ve Yürütücü İşlev Zorlukları

DEHB’nin çekirdek özelliklerinden biri olan dürtüsellik, çocukların idrar yapma ihtiyacını zamanında fark etme veya erteleme becerisini zayıflatabilir.Bazı çalışmalar, DEHB’li çocukların tuvalet alışkanlıklarında zamanlama sorunları ve geç tepkiler gösterdiğini ortaya koymuştur (Park et al., 2013).

Ayrıca frontal lobdaki yürütücü işlev zayıflığı, hem dikkat dağınıklığı hem de mesane kontrol sinyallerine tepki süresinin uzamasıyla ilişkilendirilmiştir.

3. Uyanıklık (Arousal) Mekanizmalarındaki Bozulma

Enürezisli çocuklar genellikle mesane doluluğuna rağmen uyanamazlar. Benzer biçimde, DEHB’de de beyin uyarılma düzeyinin düşük olduğu (hipo-arousal teorisi) gösterilmiştir. Bu nedenle bazı araştırmacılar, DEHB ve enürezisi “ortak bir arousal regülasyon bozukluğu spektrumunun iki ucu” olarak tanımlamaktadır (Khazaie et al., 2018).

Bu teoriye göre çocuk, gece boyunca beyin aktivitesinin düşük olması nedeniyle hem uyandırıcı uyaranlara hem de mesane sinyallerine yeterince yanıt veremez.

4. Duygusal Regülasyon ve Stres Tepkileri

DEHB ve enürezis birlikteliğinde, çocukların sıklıkla duygusal kontrol güçlükleri yaşadığı görülür. Kronik stres veya başarısızlık duygusu, otonom sinir sisteminde “kaç ya da kal” yanıtını tetikler; bu da mesane kas tonusunu etkileyebilir. Ayrıca, DEHB’deki duygusal dalgalanmalar ve içsel gerginlik, alt ıslatma epizotlarını artırabilir (Shreeram et al., 2009).

5. Ortak Genetik ve Nörotransmitter Yolları

Dopamin ve noradrenalin sistemlerindeki bozulmalar, hem DEHB’de hem enüreziste merkezi rol oynar:

• DEHB: Düşük dopamin/noradrenalin aktivitesi → dikkat eksikliği, dürtüsellik

• Enürezis: Benzer dopaminerjik eksiklikler → mesane inhibisyon mekanizmalarında zayıflama

Bazı ilaçların (örneğin atomoksetin) hem DEHB hem de enürezis belirtilerinde düzelme sağlaması bu ortak nörokimyasal bağlantıyı destekler (Shreeram et al., 2009).

Sonuç

Dikkat süreçlerindeki zorluklar ve alt ıslatma, ortak nörogelişimsel zemin üzerinde şekillenen iki durumdur. Dürtü kontrolü, uyarılma düzeyi ve duygusal regülasyon gibi alanlardaki paylaşılan güçlükler, bu iki durumun sıklıkla birlikte görülmesini açıklar. Klinik değerlendirmede, semptomun kendisinden çok, çocuğun bilişsel, duygusal ve nörofizyolojik özellikleri dikkate alınmalıdır.

Kaynakça

• Abd-Elmoneim, N. (2020). Comorbidity between enuresis and ADHD. MECP

• Khazaie, H., et al. (2018). Risk Factors of Nocturnal Enuresis in Children with ADHD. PMC

• Park, S. (2013). Nocturnal Enuresis Is Associated with ADHD. Psychiatry Investigation

• Medical News Today. (2022). ADHD and bedwetting: The link and how to manage. MNT

• Shreeram, S., et al. (2009). Prevalence of Enuresis and Its Association With Attention... PMC